Het verhaal ...

De bij momenten moeizame relatie tussen jongeren uit de Antwerpse volkswijken en chauffeurs op bus en tram. Je kunt er het hoofd eens bij schudden, er studies over maken, er aan de toog over discussiëren, of ze misbruiken voor politieke doeleinden. Maar je kan ook proberen er iets aan te doen.


Eens knikken naar de Belgische bomma die rechtover jou zit. Die Marokkaanse mama daar aan de bushalte helpen om haar buggy op de tram te krijgen. Een ‘goeiendag en merci’ aan de chauffeur bij het uitstappen. Met een beetje hoffelijkheid wordt het leven op de tram en de bus meer relaxed. En wie hoffelijkheid toont, krijgt hoffelijkheid terug. Dat is het idee achter Respect op de Lijn, een project dat vzw Objectief realiseert in samenwerking met De Lijn, de vakbonden, de personeelsvereniging Lijnrecht tegen Racisme en de jongerenwerking Samen op Straat.

Samen werken
jongere_chauffeurMeer hoffelijkheid, hoe krijg je dat gedaan? Wondermiddelen zijn er niet, maar elkaar beter leren kennen, elkaars leefwereld beter begrijpen, het helpt je al een eind op weg. Zo wisselden jongeren en chauffeurs al enkele keren van rol, op een echte bus van De Lijn! De jongeren namen plaats achter het stuur en enkelen stapten als controleur op de bus. De chauffeurs die normaal echt achter het stuur zitten, konden nu even de aap uithangen.
“Madam, kunt ge wat doorschuiven, alstublieft?” zegt een Marokkaanse jongen die even chauffeur geworden is tegen een werkneemster van De Lijn die even passagier is. Een man, in het echte leven buschauffeur, ziet de rij wachtenden maar niet verkleinen en klaagt: “Gaat dat hier nog lang duren?” Het leidt tot hilarische toestanden, maar amusement is niet het eerste opzet van de ontmoetingen. Bedoeling is dat jongeren en chauffeurs elkaar leren kennen. Hen doen proeven van een vreemde leefwereld en als het kan, enkele vooroordelen de nek omwringen. En neen, daar komen geen duizenden jongeren voor opdagen. Maar niet het aantal jongeren dat deelneemt aan die activiteiten is bepalend. Wel het feit dat buschauffeurs en jongeren elkaars leefwereld leren kennen, en dat ze hun ervaring doorvertellen. Voor de jongeren is het goed om zich eens in de plaats van de chauffeur te stellen, maar ook voor het personeel van de Lijn. Ook zij laten zich wel eens leiden door vooroordelen.
Even belangrijk als het rollenspel zelf is de nabespreking. Wat leer je uit de ervaring? “In zo’n hokje van de chauffeur voel je je wel erg opgesloten. Best wel akelig als ze dan achterin kabaal maken,” vertelt Hassan, een jongere die chauffeur speelde. “En ik wist ook niet dat chauffeurs op tijd aan de haltes moeten zijn.” De echte chauffeurs mochten voor één keer niet aan het stuur. In hun rol van relschopper voelden ze zich best wel onbegrepen. “We weten niet waarom die chauffeur doorrijdt. Wij weten alleen dat onze vriend niet op de bus mocht.” Zo krijgen tijdens de nabespreking zowel jongeren als chauffeurs meer zicht op de achtergrond van elkaars gedrag.

Toffe mannen
Een rollenspel is niet de enige manier waarop vzw Objectief buschauffeurs en jongeren nu al sinds begin 2007 samenbrengt. Er was ook al een bowlingnamiddag. Drie ervaren bowlingspelers van De Lijn legden aan een achttal allochtone jongeren uit hoe ze hun resultaten konden verbeteren. Samen met zes andere collega’s van De Lijn maakten ze er een gezellige namiddag van. Ze vormden gemengde ploegen met de jongeren, die uiteraard hun best deden om het meeste punten te behalen. In een sporthal namen twee ploegen van personeel van De Lijn het op tegen drie ploegen jongeren van “Samen op Straat” in een tornooitje zaalvoetbal. De jongeren van Hoboken mochten na afloop verdiend de beker van de overwinning in de lucht steken. Getafeltennist werd er ook. Hier trokken de chauffeurs aan het langste eind, maar de ervaren spelers onder de chauffeurs keken toch op van de kwaliteit van het spel van sommige jongeren. tafeltennis
Op zo’n sportactiviteiten leren jongeren en chauffeurs elkaar kennen. “Die chauffeurs die ik heb leren kennen, zijn toffe mannen,” merkt de 17-jarige Bennaci Julali op. “Ik heb nog nooit problemen veroorzaakt op de tram. Ik heb het wel al meegemaakt met andere allochtone jongeren. Maar ik heb ook vaak genoeg meegemaakt dat een chauffeur net voor mijn neus de deur dicht doet en wegrijdt, of weigert te stoppen als er alleen meisjes met een hoofddoek aan de halte staan.”

Positieve golven
Het is niet eenvoudig om jongeren en chauffeurs in hun vrije tijd samen te brengen. Daarvoor is een voldoende aantrekkelijk kader nodig. Sport- en ontspanningsactiviteiten vormen de basis voor het wederzijds contact en voor verdere gesprekken. Maar daarmee alleen krijg je chauffeurs niet naar zo’n activiteiten. Daarom spreekt vzw Objectief hen aan op hun specifieke kwaliteiten. Ze vroeg hen om initiatie te geven aan jongeren uit de wijken. Zowel leden van de bowlingclub als van de biljartclub van De Lijn bleken bereid om met jongeren te werken. Ook bleken zaalvoetbal en tafeltennis sporten waarvoor zowel jongeren als personeelsleden van De Lijn warm te krijgen waren.
Natuurlijk zijn maar een beperkt aantal jongeren en chauffeurs betrokken bij die activiteiten. De brede groep van chauffeurs krijgt een verslag van de activiteiten via de nieuwsbrief van Lijnrecht tegen Racisme of het krantje van Respect op De Lijn. Enkele jongeren kregen de kans om tijdens rapateliers nummers uit te werken om hun ervaringen over te brengen naar hun leeftijdsgenoten. Anderen trokken er dan op uit met een heuse camera.
 
Win een iPod Touch!
affiche2008Eind november 2008 trok Respect op De Lijn naar het grote publiek. “Chauffeurs of scholieren, kies voor goeie manieren.” Respect over het hele traject.” Affiches op Antwerpse trammen en bussen riepen God en Klein Pierke op dat pleidooi voor meer hoffelijkheid te onderschrijven door één simpel sms’je te sturen.
De campagne speelde op een positieve manier in op de sterke diversiteit bij de passagiers en de chauffeurs van het openbaar vervoer in Antwerpen. Met respect voor elkaar komen we tot een positieve sfeer en een versterking van de veiligheid, dat was de boodschap.
Staf Van Mensel, een buschauffeur die zelf slachtoffer was van een agressiegeval, kwam bij de lancering de campagne ondersteunen. Op de trefdag van Lijnrecht tegen Racisme pleitte hij voor wederzijds respect. “We mogen de verzuring niet laten toenemen”, sprak hij. “De chauffeur moet respectvol omgaan met de reizigers en de passagiers met de chauffeurs. Met wederzijds respect kunnen we de situatie op tram en bus verbeteren.” Over de relatie tussen jongeren en chauffeurs gaf hij de aanwezige jongeren het volgende mee: “Ik weet dat jullie het niet altijd gemakkelijk hebben in deze maatschappij. Jullie worden niet altijd goed begrepen. Maar wij chauffeurs hebben ook onze problemen. We zijn ook maar mensen. Als je op een dag twintig keer kabaal hebt op je bus, kan het die eenentwintigste keer te veel zijn.”
De boodschap van Respect op De Lijn sloeg aan en zo gebeurde het dat in januari 2009 de meer dan duizend Antwerpenaren die het pleidooi voor meer hoffelijkheid hadden onderschreven, een respectgadget in de bus kregen: een gsm-hanger of een pin. Passagiers of chauffeurs die op de bus of tram met het gadget gespot werden, maakten kans om een iPod Touch te winnen.
De campagne was een succes. Zo sterk dat eind januari de voorraad gadgets op was. Alles samen namen 1.638 passagiers en 155 chauffeurs deel aan de campagne. In de loop van mei en juni trokken zes ‘spotters’ van Respect op De Lijn rond om na te gaan wie zijn gadget nog droeg. Eén passagier en één chauffeur vielen in de prijzen en ontvingen een iPod Touch. Op het wijkfeest Bazaar in Antwerpen-Noord in juni, konden nog twee passagiers en één chauffeur een iPod winnen. Het zorgde voor een grote toeloop aan de bus van De Lijn, wat aanleiding gaf tot een gezellig babbeltje van enkele chauffeurs met wijkbewoners.
De campagne maakte zo’n indruk dat ze de Vredesprijs 2009 van de stad en van de provincie Antwerpen in ontvangst mocht nemen uit de handen van gouverneur Cathy Berx.

Brunchen, babbelen en een dolle busritbrunch
Op zondagmorgen 22 november 2009 startte in het buurtcentrum De Wijk te Antwerpen-Noord een bijzondere brunch. Jonge Marokkaanse gasten met baseballklak en Vlaamse veertigplussers schuiven samen de voeten onder tafel. Niet bepaald een publiek dat alle weken afspreekt om samen een pint te pakken. Toch heeft iedereen minstens één zaak gemeen: de Antwerpse bussen en trams. De enen reizen ermee van de Van Kerckhovenstraat tot op ’t Zuid of van het Sportpaleis naar de Frankrijklei, de anderen besturen ze en verdienen er hun boterham mee.
De brunch is gevarieerd, de kinderen smullen van de pannenkoeken (en hun ouders ook), het vlees is hallal en Houria bakt Marokkaanse donuts. Ondertussen kunnen de kinderen zich laten schminken of een henna-tattoo laten zetten. Soms staat hun moeder mee in de rij.
Ook deze zondag staat er zo’n rollenspel op het programma, en dan nog wel op een echte, iets verderop geparkeerde bus. Een Marokkaanse jongen wordt even chauffeur en ondertussen proberen twee jongeren met petten van De Lijn aan de chauffeurs duidelijk te maken dat ze niet achteraan mogen opstappen. ‘Regels zijn regels’, zeggen de jongeren. Het leidt tot hilarische toestanden, die later op de middag nog worden toneel_busuitvergroot tijdens een rit door Antwerpen-Noord met chauffeurs en wijkbewoners. Het begint als een korte wijkwandeling met een Afrikaanse gids, gevolgd door een busrit waarbij passagiers met een kip of een ijskast op de bus stappen en Afrikaanse vrouwen beginnen zingen.
Origineel en onverwacht theater van de bovenste plank geregisseerd door het theatergezelschap Bad van Marie. Maar amusement is niet het eerste opzet van de ontmoetingen. Bedoeling is dat jongeren, wijkbewoners en chauffeurs elkaar leren kennen. Hen doen proeven van een ‘vreemde’ leefwereld. Even nadenken over je reacties, over vooroordelen die iedereen heeft.

Samen in een berbertentberbertent
Hoe de sfeer op tram en bus verbeteren, Daarover wisselden chauffeurs en wijkbewoners van gedachten in het sfeervol kader van een berbertent.  Een jongere klaagt dat zijn ticket duurder is als hij het op de bus koopt, een chauffeur legt uit dat dit een maatregel van De Lijn is, en dat dit geen regeltje is die uitgevonden werd omdat de buschauffeur hem een vervelend gastje vindt. En dat de ticketautomaten meer defect zijn dan operationeel, dat is een oud zeer. In een andere groep doet een vrouw haar beklag over het soms onbeleefde gedrag van sommige jongeren op een drukke bus. “Hebben die jongens geen opvoeding gekregen, in mijn tijd lieten we automatisch een plaats aan een bejaarde ...” vraagt ze zich luidop af. Een buschauffeur reageert gelaten, terwijl enkele jongeren hun woord doen en zich van hun beste kant tonen.
 Met de brunch boort vzw Objectief een nieuw terrein aan, dat van de wijkwerking. Want in de Antwerpse wijken hebben alle bewoners te maken met het openbaar vervoer. Het brengt je naar je werk, naar vrienden en familie, naar de winkel of ’t café … Liefst in een aangename sfeer. Daar kunnen wijkbewoners samen met de chauffeurs samen werk van maken, met respect.

Samen werken
jongeren_busOnveiligheid op tram en bus is zowel voor chauffeurs als voor passagiers een heikel thema in de koekenstad. Er is een band tussen onveiligheid en de soms racistische vooroordelen.  Die realiteit benadert Objectief met een positieve boodschap: laten we samen werken aan een betere sfeer, jongeren, wijkbewoners én chauffeurs.  En ze heeft er meteen concrete voorstellen en activiteiten aan gekoppeld.
Stellen dat je met rollenspellen, door samen te sporten of te brunchen een diepgeworteld probleem van conflicten op het openbaar vervoer in een handomdraai kan oplossen, is natuurlijk een brug te ver. Maar je ziet wel dat het onderlinge contact tussen jongeren, wijkbewoners en personeelsleden van De Lijn kleine positieve golven teweegbrengt. De jongeren hebben via het rollenspel een beter zicht op de taken en de positie van de chauffeur. Bovendien hebben ze op de tram of bus ook een ander contact met de chauffeur waarmee ze samen gesport hebben. Ook chauffeurs krijgen meer zicht op de leefwereld van de jongeren. Bij sommige chauffeurs en controleurs smelten een aantal vooroordelen weg, niet door discussie en argumentatie, maar door het onderlinge contact.
Het brengt een positieve dynamiek die vzw Objectief de volgende jaren verder zal ondersteunen.